Δ. ΓΑΛΑΝΗΣ | Κυριακή 23 Αυγούστου 2009
Στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος βρέθηκαν τα θέματα του απορρήτου των ηλεκτρονικών επικοινωνιών και της διατήρησης της ανωνυμίας στο Ιnternet μετά τη γνωμοδότηση του κ. Γ. Σανιδά και τις αντιδράσεις που προκάλεσε.ΤΑ ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ χρόνια έχουν κάνει την εμφάνισή τους ορισμένα ιστολόγια τα οποία εκμεταλλευόμενα τον μανδύα της ανωνυμίας που προσφέρει το Διαδίκτυο έχουν μετατρέψει τον χώρο των ελληνικών blogs σε ένα άναρχο τοπίο, όπου επικρατούν οι φημολογίες, οι συκοφαντικοί
χαρακτηρισμοί, οι ψευδο-ειδήσεις και ψευδο-αποκαλύψεις. Η κατάσταση αυτή έχει αναγκάσει αρκετούς οι οποίοι έπεσαν θύματα δήθεν αποκαλύψεων να στραφούν στη Δικαιοσύνη προκειμένου να προστατευθούν. Ταυτόχρονα έχει επηρεάσει με αλγεινό τρόπο την άποψη που έχουν οι πολίτες στη χώρα μας για τα blogs, η συντριπτική πλειοψηφία
των οποίων δεν έχει καμία σχέση με την όλη υπόθεση. Αποτέλεσμα όλων αυτών είναι να επανέρχεται στη δημόσια συζήτηση το ζήτημα της ανωνυμίας των blogs και το κατά πόσον αυτή προστατεύει την ελεύθερη έκφραση ή γίνεται αιτία για να μπορούν ορισμένοι να παραβαίνουν τους κανόνες χωρίς καμία επίπτωση.
Η πρόσφατη γνωμοδότηση του τέως Εισαγγελέα του Αρείου Πάγου κ. Γ. Σανιδά, σύμφωνα με την οποία το απόρρητο των επικοινωνιών δεν καλύπτει την επικοινωνία μέσω Διαδικτύου και άρα δεν υπάρχει απόρρητο για τους bloggers, ήρθε να ρίξει λάδι στη φωτιά, προκαλώντας τις αντιδράσεις όχι μόνο των bloggers, οι οποίοι θεωρούν ότι πρόκειται για μια απόπειρα «φίμωσης» των blogs, αλλά και της Αρχής Διασφάλισης του Απορρήτου των Επικοινωνιών. Από την άλλη, δεν είναι λίγοι όσοι υποστηρίζουν ότι η γνωμοδότηση του κ. Σανιδά έρχεται να καλύψει ένα νομοθετικό κενό το οποίο η πολιτεία και το υπουργείο Δικαιοσύνης δεν έχουν ως σήμερα κάνει τίποτε για να καλύψουν.
«Η προσωπική μου άποψη δεν απέχει και πολύ από αυτήν του κ.Σανιδά» αναφέρει χαρακτηριστικά ο κ. Κ. Χ.Χρυσόγονος, καθηγητής του Συνταγματικού Δικαίου στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. «Εφ΄ όσον κάποιος αποπειράται να επικοινωνήσει δημόσια,δεν μπορεί να κρύβει τα στοιχεία της ταυτότητάς του.Από εκεί και πέρα,το κάτω από ποιες προϋποθέσεις μπορεί να γίνει άρση της ανωνυμίας είναι ένα άλλο ζήτημα και οπωσδήποτε θα χρειαζόταν νομοθετική βάση.Εφόσον δεν υπάρχει τέτοια νομοθετική ρύθμιση, δεν βλέπω και το πώς μπορεί να αρθεί η ανωνυμία όσων γράφουν διάφορα πράγματα στα blogs. Πάντως δεν το βλέπω συνταγματικά απαγορευμένο να υπάρξει κάποια στιγμή μια ανάλογη νομοθετική ρύθμιση» τονίζει.
Οπως επισημαίνει η κυρία Λίλιαν Μήτρου, επίκουρη καθηγήτρια του Τμήματος Επικοινωνιακών Συστημάτων στο Πανεπιστήμιο του Αιγαίου, μια νομοθετική ρύθμιση που θα όριζε ότι όλα τα blogs θα πρέπει να είναι επώνυμα θα περιόριζε σε μεγάλο βαθμό την ελευθερία των πολιτών να εκφραστούν, να ανταλλάξουν ιδέες και απόψεις και να επικοινωνήσουν μέσω των blogs. «Αν ορίσουμε ότι ένα blog θα πρέπει να είναι απαραίτητα επώνυμο, αυτό ίσως να αποτρέψει πολλούς ανθρώπους από τη δημιουργία ενός blog ή να τους στερήσει τη δυνατότητα να εκφραστούν ελεύθερα. Εχουμε δηλαδή αυτό που οι αμερικανοί αποκαλούν chilling effect» εξηγεί.
Από την άλλη όμως, παρατηρεί ότι πολλά blogs δεν είναι απλά χώροι ελεύθερης έκφρασης ιδεών και απόψεων, αλλά λειτουργούν περισσότερο ως δημοσιογραφικές και ενημερωτικές ιστοσελίδες, και το γεγονός πως λειτουργούν στο Διαδίκτυο δεν σημαίνει ότι δεν υπόκεινται και σε κανόνες. «Δεν είναι δυνατόν δηλαδή επειδή μεταφέρω μια δραστηριότητα στο Ιnternet να αποδεσμεύομαι πλέον από οποιονδήποτε κανόνα» λέει.
Η κυρία Μήτρου αναφέρει πως ό,τι ισχύει και στο Δίκτυο, ισχύει στον πραγματικό κόσμο. «Αν στο Διαδίκτυο σημειώνεται μια παραβατική δραστηριότητα, όπως για παράδειγμα συκοφαντική δυσφήμηση, πρέπει να βρούμε τους όρους που κάποιος θα μπορεί να επέμβει για να αποκατασταθεί η τάξη.Αυτός μπορεί να είναι ο διαχειριστής του blog, μπορεί να είναι μια Αρχή ή μπορεί να είναι η εισαγγελική αρχή σε περιπτώσεις που δικαιολογείται η άρση του απορρήτου. Και πρέπει να αποφασίσουμε και σε ποιες περιπτώσεις θα μπορούσε να αρθεί το απόρρητο» . Πάντως, όπως τονίζει, είναι αντίθετη με τη γνωμοδότηση του κ. Σανιδά, διότι «δεν μπορεί να αίρεται το απόρρητο για οποιαδήποτε διαδικτυακή δραστηριότητα,επειδή απλά το Ιnternet θεωρείται δημόσιος χώρος» . Οπως επισημαίνει ο κ. Φώτης Σπυρόπουλος, νομικός και υποψήφιος διδάκτωρ Ποινικού Δικαίου στη Νομική Αθηνών, «τo πρόβλημα των δυσφημιστικών δημοσιευμάτων σε διάφορα blogs είναι υπαρκτό.Προς αυτήν την κατεύθυνση η ως άνω γνωμοδότηση προσπαθεί να βρει απαραίτητες λύσεις». Ωστόσο, όπως εξηγεί, «στο άρθρο 4 του Ν. 2225/94 αναφέρονται λεπτομερώς τα εγκλήματα για τα οποία μπορεί να γίνει σε κάθε περίπτωση άρση του απορρήτου των επικοινωνιών.Θα πρέπει ενδεχομένως να αναθεωρηθεί ο εν λόγω κατάλογος εγκλημάτων και όχι να καταστεί ανεφάρμοστη η εν λόγω διάταξη μέσω μιας γνωμοδότησης» .
Ο κ. Σπυρόπουλος αναφέρει ότι «είναι αναγκαίο να ληφθεί υπόψη η ευρυζωνικότητα στις σύγχρονες επικοινωνίες» και τονίζει ότι «οι προσπάθειες για επιβολή κανόνων στο Διαδίκτυο πρέπει να ανταποκρίνονται στα διεθνή δεδομένα και να μην είναι αποσπασματικές. Σε κάθε περίπτωση η νομοθεσία οφείλει να μην είναι “δρακόντεια” προκειμένου να είναι αποτελεσματική. Εξάλλου, ασφάλεια και ελευθερία δεν αποτελούν τις δύο διαφορετικές όψεις του ίδιου νομίσματος αλλά πρέπει να λειτουργούν παραπληρωματικά».
«Προσωπικά τάσσομαι υπέρ της επωνυμίας στα blogs» λέει η κυρία Μπέττυ Τσακαρέστου, επίκουρη καθηγήτρια του Τμήματος Επικοινωνίας, Μέσων και Πολιτισμού στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, «γιατί πιστεύω ότι η υπογραφή σε ένα κείμενο είναι και απόδειξη της σοβαρότητας και της υπευθυνότητας αυτού που το γράφει, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι κάποιος που γράφει με ένα ψευδώνυμο δεν είναι σοβαρός και υπεύθυνος».
Υπέρ της ανωνυμίας των blogs χωρίς όρους τάσσονται οι περισσότεροι έλληνες bloggers, οι οποίοι όμως καταδικάζουν χωρίς επιφυλάξεις τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούν ορισμένα από τα λεγόμενα «ενημερωτικά» blogs. «Προσωπικά αυτά τα blogs δεν μου αρέσουν καθόλου.Δεν μου αρέσει ούτε η δουλειά που κάνουνούτε η εικόνα που δίνουν προς τα έξω για τους bloggers γενικότερα. Επειδή έχω παρακολουθήσει όλες τις φάσεις ωρίμανσης της ελληνικής μπλογκόσφαιρας,είμαι απόλυτα βέβαιος πως πρόκειται για ένα φαινόμενο που κάποια στιγμή θα τελειώσει.Αλλά,παρ΄ όλο που δεν μου αρέσουν, πιστεύω ότι οποιαδήποτε προσπάθεια φίμωσης θα τους κάνει μάλλονκαλό» αναφέρει χαρακτηριστικά ο κ. Ν. Δανδράκης , διαχειριστής του blog Νylon και της ιστοσελίδας sync.gr που καταγράφει τα ελληνικά blogs.
Τι συμβαίνει στο εξωτερικό
ΑΞΙΖΕΙ να σημειωθεί ότι ανάλογα θέματα απασχολούν τον δημόσιο διάλογο όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά και σε άλλες χώρες. Πριν από λίγο καιρό μια απόφαση ενός βρετανικού δικαστηρίου ήρθε να ανατρέψει το καθεστώς ανωνυμίας των blogs στη χώρα. Συγκεκριμένα απεφάνθη ότι το blogging είναι «στην ουσία δημόσια και όχι ιδιωτική δραστηριότητα» και ως εκ τούτου δεν προστατεύεται από την ανωνυμία. Αφορμή για την απόφαση του βρετανικού δικαστηρίου ήταν η περίπτωση ενός αστυνομικού-blogger, ο οποίος κατέφυγε στη Δικαιοσύνη για να προστατεύσει την ανωνυμία του, καθώς η «ταυτότητά» του είχε διαρρεύσει στην εφημερίδα «Τimes» του Λονδίνου. Ο αστυνομικός, μέσω του blog του, έκανε σημαντικές αποκαλύψεις για το έργο της αστυνομίας και την πολιτική που ακολουθεί. Προσπάθησε να προστατεύσει την ανωνυμία του, καθώς φοβόταν ότι η υπηρεσία του θα του επιβάλει κυρώσεις, όπως και τελικά συνέβη. Ο δικαστής όμως απέρριψε το αίτημά του, καθώς έκρινε ότι το blog του αστυνομικού ήταν στην ουσία δημοσιογραφικό και ως εκ τούτου δεν μπορούσε να λειτουργεί στη βάση ανωνυμίας.
Τι σχεδιάζει το υπουργείο Δικαιοσύνης
ΠΗΓΕΣ από το υπουργείo Δικαιοσύνης διαβεβαιώνουν ότι προς το παρόν δεν σχεδιάζεται καμία πρόσθετη νομοθετική ρύθμιση για τα blogs. Οπως εξηγούν, σε νομοθετικό επίπεδο δεν προγραμματίζεται καμία αλλαγή στο υπάρχον νομικό πλαίσιο και τονίζουν ότι πρέπει να γίνει ένας δημόσιος διάλογος και να βρεθούν λύσεις οι οποίες θα διασφαλίζουν την ελεύθερη έκφραση της γνώμης μέσω του Διαδικτύου, αλλά και την προστασία των πολιτών από κακόβουλες επιθέσεις. Επίσης αναφέρουν ότι οποιαδήποτε ρύθμιση δεν μπορεί να γίνει προτού γνωμοδοτήσουν η Αρχή Διασφάλισης του Απορρήτου των Επικοινωνιών, η Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα και ο Συνήγορος του Πολίτη.
Τι λέει η Google
Εκπρόσωποι της Google αναφέρουν: «Η Googleπαρέχει την τεχνολογική δυνατότητα για τη δημιουργία ενός blog, δηλαδή προσφέρει δωρεάν το λογισμικό. Την πολιτική σχετικά με την ανωνυμία των bloggers προσπαθούμε να την προσαρμόζουμε σε κάθε χώρα. Δηλαδή οι τοπικοί νόμοι υπερισχύουν της πολιτικής της εταιρείας. Για παράδειγμα,έχουμε άλλη πολιτική στην Κίνα και άλλη στην Ελλάδα. Αν υπάρχει εισαγγελική παρέμβαση,συνεργαζόμαστε με τις τοπικές αρχές και, αν διαπιστώσουμε κάτι παράνομο, προσπαθούμε να επέμβουμε» επισημαίνει ο κ. Γ. ΣαλιάρηςΦασσέας, country manager της Google για την Ελλάδα και την Κύπρο.
Αναδημοσίευση απο:http://www.tovima.gr/default.asp?pid=2&ct=4&artId=284643&dt=23/08/2009

Πόσο ανώνυμα μπορούν να είναι τα blogs Η ελευθερία του λόγου, η ασυδοσία των ολίγων και οι απόψεις των ειδικών.
ΑΠΟΦΘΕΓΜΑΤΑ ΠΕΡΙ ΝΟΜΙΚΗΣ ΕΠΙΣΤΗΜΗΣ,NΟΜΩΝ ΚΑΙ ΔΙΚΑΙΟΣΥΝΗΣ
- Έργο της ρητορικής δεν είναι μόνο να πείθει, αλλά και να εξευρίσκει σε κάθε θέμα τα υπάρχοντα πειστικά επιχειρήματα. Αριστοτέλης
- Κανένας νόμος δεν μπορεί να εξυπηρετεί τα συμφέροντα όλων. Αρχαίο ρητό
- Οι πόλεις δεν διοικούνται σωστά με τους νόμους αλλά με την ηθική συμπεριφορά των πολιτών. Ισοκράτης 436-338 π.Χ., Αθηναίος ρήτορας
- Η καλύτερη διακυβέρνηση είναι εκείνη όπου ο λαός υπακούει στους άρχοντες κι οι άρχοντες στους νόμους. Σόλων, 630-560 π.Χ., Αθηναίος νομοθέτης & φιλόσοφος
Nullum poena sine legum. μτφρ: καμιά ποινή χωρίς νόμο. Θεμελιώδες νομικό αξίωμα
Lex malla, lex nulla Θωμάς Ακινάτης, 1225-1274, Ιταλός Δομινικανός μοναχός & φιλόσοφος μτφρ: ο κακός νόμος, δεν είναι καθόλου νόμος
Inter arma silent leges μτφρ: ανάμεσα στα όπλα (δηλ. στον πόλεμο) οι νόμοι σιγούν
Necessitas non habet legem μτφρ: η ανάγκη δεν ξέρει νόμο
Testis unus, testis nullus. μτφρ: είς μάρτυς, ουδείς μάρτυς.
Dura lex, sed lex. μτφρ: σκληρός νόμος, αλλά νόμος.
Ratio legis est anima legis μτφρ: η αιτία του νόμου είναι η ψυχή του νόμου
Salus populi suprema lex Κικέρων, 106-43 π.Χ., Ρωμαίος ρήτορας & πολιτικός μτφρ: η ευημερία του λαού είναι ο υπέρτατος νόμος
Pacta sunt servanta. μτφρ: οι συμφωνίες πρέπει να τηρούνται
Οι άχρηστοι νόμοι αδυνατίζουν τους χρήσιμους νόμους. Montesquieu, 1689-1755, Γάλλος στοχαστής
Είναι νόμιμο διότι το θέλω. Λουδοβίκος 16ος, 1754-1793, Γάλλος βασιλιάς [1774-1792]
Όποτε ο «Α» προσπαθεί να επιβάλλει με νόμο τις ηθικές του απόψεις στον «Β», ο «Α» είναι κατά πάσα πιθανότητα απατεώνας. H.L. Mencken, 1880-1956, Αμερικανός Αρθρογράφος
Ο νόμος είναι σαν τον ιστό της αράχνης. Οι μικρές μύγες πιάνονται, ενώ οι μεγάλες σχίζουν το δίχτυ και φεύγουν. Ανάχαρσις, 6ος π.Χ. αιών, Σκύθης ηγεμόνας & φιλόσοφος
Είναι πιο εύκολο να νομοθετείς ορισμένα πράγματα από το να τα νομιμοποιείς. Nicolas Chamfort, 1740-1794, Γάλλος συγγραφέας
Είς νόμος απαιτείται εις αυτήν τη χώραν, ο οποίος να επιτάσσει την εφαρμογήν όλων των υπολοίπων νόμων. Εμμανουήλ Ροΐδης, 1836-1904, Έλληνας συγγραφέας
Φυσικά και είμαστε όλοι ίσοι απέναντι στο νόμο. Απαγορεύεται το ίδιο τόσο στους πλούσιους όσο και στους φτωχούς να κοιμούνται κάτω από τις γέφυρες, να ζητιανεύουν και να κλέβουν ψωμί Anatole France, 1844-1924, Γάλλος συγγραφέας, Νόμπελ 1921
Οι άνθρωποι δεν πρέπει να βλέπουν πως φτιάχνονται δυο πράγματα: οι νόμοι και τα λουκάνικα. Όττο Φον Μπίσμαρκ, 1815-1898, Γερμανός καγκελάριος
Όσο πληθαίνουν οι νόμοι, πολλαπλασιάζονται οι παράνομοι. Λάο Τσε, 6ος αιώνας π.χ., Κινέζος φιλόσοφος
Ένοχος ένοχον ου ποιεί. Νομικό αξίωμα
Έχουμε 35 εκατομμύρια νόμους για να επιβάλλουμε δέκα εντολές. Oliver G. Wilson, Αμερικανός ιεροκήρυκας
Σχετικά με το νόμο, πρέπει να έχουμε υπόψη μας το εξής: κάτω από αυτό το ψυχρό, σκληρό, απρόσωπο εξωτερικό χτυπάει μια ψυχρή, σκληρή, απρόσωπη καρδιά. David Frost, 1939 -, Βρετανός δημοσιογράφος
Σε χίλιες λίβρες νόμου δεν υπάρχει ούτε μια ουγκιά αγάπης. John Ray, 1627-1705, Άγγλος φυσιοδίφης
Μισώ τους εγκληματίες που στηρίζονται επάνω στους νόμους. Louis Scutenaire, 1905-1987, Βέλγος σουρεαλιστής & Αναρχικός
Το κακό όταν είσαι παράνομος είναι ότι δεν έχεις την προστασία του νόμου. Truman Capote, 1924-1984, Αμερικανός συγγραφέας
Να είσαι νομοθέτης είναι η πιο εκλεπτυσμένη μορφή τυραννίας. Φρήντριχ Νίτσε, 1844-1900, Γερμανός φιλόσοφος
Οι νόμοι -όπως τα σπίτια- γέρνουν και στηρίζονται ο ένας πάνω στον άλλο. Edmund Burke, 1729-1797, Βρετανός πολιτικός & φιλόσοφος
Καμιά προσπάθεια επιβολής του νόμου δεν μπορεί να λύσει ένα πρόβλημα που ανάγεται πίσω στην οικογένεια. J. Edgar Hoover, 1895-1972, Αμερικανός, διευθυντής του FBI
Οι νόμοι είναι όπως οι παροιμίες. Πάντα βρίσκουμε έναν που να δικαιολογεί την παράβαση ενός άλλου. Henri Maret, 1805-1884, Γάλλος κληρικός
Οι πολλοί νόμοι σε μια χώρα είναι, όπως οι πολλοί γιατροί, σημείο αδυναμίας κι αρρώστιας. Βολταίρος, 1694-1778, Γάλλος φιλόσοφος & συγγραφέας
Οι νόμοι είναι η κυριαρχία των κυριάρχων. Λουδοβίκος 14ος, 1638-1715, Γάλλος βασιλιάς, ο βασιλιάς «Ήλιος»
Όποιος είναι αυστηρότερος από τους νόμους είναι τύραννος. Vauvenargues, 1715-1747, Γάλλος γνωμικογράφος
Αποφεύγετε, περισσότερο από καθετί, τις δίκες: επηρεάζουν τη συνείδησή σας, βλάπτουν την υγεία σας και αφανίζουν την περιουσία σας. Jean de La Bruyère, 1645-1696, Γάλλος συγγραφέας
Οι δικηγόροι είναι σαν τους κάστορες. Μπαίνουν στο ρέμα και το μπλοκάρουν. John Naisbitt, Αμερικανός συγγραφέας & μελλοντολόγος
Μια νομοθεσία εντελώς άχρηστη για τις Εξουσίες θα ‘τανε αληθινή σωτηρία Οδυσσέας Ελύτης, 1911-1996, Ποιητής, Νόμπελ 1979
Οι Πέρσες είχαν ένα νόμο σύμφωνα με τον οποίο όταν πέθαινε ο βασιλιάς, επικρατούσε για πέντε μέρες ανομία για καταλάβει ο κόσμος πόσο άξιος ήταν ο βασιλιάς και πόσο χρήσιμοι οι νόμοι. Σερήνος ο Αντιονεύς, 4ος αιών π.Χ., Αρχαίος Έλληνας Μαθηματικός
Δεν υπάρχουν αρκετές φυλακές, αρκετή αστυνομία, αρκετά δικαστήρια για να μπορέσουν να επιβάλλουν ένα νόμο που δεν στηρίζεται από τον λαό. Hubert Humphrey, 1911-1978, Αμερικανός πολιτικός, αντιπρόεδρος των ΗΠΑ
Οι νόμοι είναι μια εφεύρεση της ανώτερης τάξης, ώστε, με το λεγόμενο νομικό τρόπο, να μην αφήνει τις κατώτερες τάξεις να σηκώνουν κεφάλι. August Strindberg, 1849-1912, Σουηδός θεατρικός συγγραφέας
Οι αδύναμοι άνθρωποι θέλουν να εξαρτώνται για να έχουν προστασία. Όσοι φοβούνται τους ανθρώπους αγαπούν τους νόμους. Vauvenargues, 1715-1747, Γάλλος γνωμικογράφος
Ο νόμος δεν υποκρίνεται ότι τιμωρεί όλα όσα είναι παράνομα. Αυτό θα δημιουργούσε σοβαρές εμπλοκές με τις επιχειρήσεις. Clarence Darrow, 1857-1938, Αμερικανός νομικός & άθεος
Η αυστηρότητα των νόμων εμποδίζει την εφαρμογή τους. Montesquieu, 1689-1755, Γάλλος στοχαστής
Με κακούς νόμους και καλούς δημόσιους λειτουργούς είναι ακόμα δυνατόν να κυβερνήσεις. Με κακούς δημόσιους λειτουργούς όμως, ούτε οι καλύτεροι νόμοι δεν μπορούν να βοηθήσουν. Όττο Φον Μπίσμαρκ, 1815-1898, Γερμανός καγκελάριος
Περισσότεροι νόμοι, λιγότερη δικαιοσύνη. Κικέρων, 106-43 π.Χ., Ρωμαίος ρήτορας & πολιτικός
Είναι μέσα στη σιωπή των νόμων που γεννιούνται οι μεγάλες πράξεις. Μαρκήσιος Ντε Σαντ, 1740-1814, Γάλλος συγγραφέας («Σαδισμός»)
Είναι δυνατό κάποιος να μην έχει παραβιάσει ποτέ ούτε έναν νόμο, και παρ' όλα αυτά να είναι παλιάνθρωπος. Herman Hesse, 1877-1962, Γερμανός συγγραφέας
Δικαιοσύνη είναι το δίκαιο των αδύναμων. Joseph Joubert, 1754-1824, Γάλλος γνωμικογράφος
Ένας άνθρωπος που έχει τιμωρηθεί, δεν θα είναι στο εξής λιγότερο επιρρεπής προς μια δεδομένη συμπεριφορά. Στην καλύτερη περίπτωση, μαθαίνει πώς να αποφεύγει την τιμωρία. B.F. Skinner, 1904-1990, Αμερικανός ψυχολόγος
Κατά τους Κινέζους, οι αυτοκράτορες που πλησιάζουν στο τέλος τους, εκδίδουν αναρίθμητους νόμους. Albert Camus, 1913-1960, Γάλλος συγγραφέας, Νόμπελ 1957
Δεν πρέπει να περιμένουμε από τους ανθρώπους να έχουν σεβασμό στο νόμο και στην τάξη, μέχρι να διδάξουμε σεβασμό σ’ αυτούς που έχουμε εμπιστευθεί να εφαρμόσουν το νόμο. Hunter S. Thompson, 1937-2005, Αμερικανός συγγραφέας